De oorsprong van de OCMW’s gaat terug tot het einde van de 18de eeuw. Door het centraliserende beleid van het Franse regime werden de verschillende Brusselse bijstandsinstellingen samengebracht binnen de Algemene Raad der Godshuizen. Het volledige patrimonium (inclusief kunstwerken en meubilair) werd aan deze Raad toevertrouwd. Schilderijen, beeldhouwwerk, zilverwerk afkomstig uit vroegere geesthuizen, godshuizen of gasthuizen, evenals uit het Begijnhof kwamen zo onder het beheer van de instantrie die verantwoordelijk was voor de organisatie openbare onderstand.

​

Aanvankelijk werd dit erfgoed ondergebracht in de lokalen van het bestuur in het voormalige Bogaardenklooster in de Zuidstraat, vandaag de Academie voor Schone Kunsten van de Stad Brussel. In 1843 verhuisde de hoofdzetel van de Raad der Godshuizen naar het nieuwe Sint-Jansziekenhuis aan de Kruidtuinlaan, en de collectie verhuisde mee. Een deel van de verzamelingen werd daar ook tentoongesteld , met name in de monumentale kapel.

 

Vanaf het begin van de 20ste eeuw groeide bij de Raad der Godshuizen - intussen omgevormd tot de Commissie van Openbare Onderstand (COO) - de wens om dit erfgoed voor het publiek zichtbaar te maken. In 1921 werd een eerste selectie  Brusselse kunstwerken gepresenteerd  in het Museum voor Oude Kunst. Al snel volgde de oprichting van een klein museum in de bestuurslokalen van de kapel, onder de deskundige leiding van archivaris Paul Bonenfant. Het museum werd op 26 april 1927 officieel ingehuldigd in aanwezigheid van burgemeester Adolphe Max en behoort daarmee tot de oudste musea van België. Toen het bestuur In 1935 naar zijn huidig gebouw in de Hoogstraat verhuisde, kregen ook de kunstwerken daar een nieuwe opstelling.

​

De verzamelingen van het Museum van het OCMW van Brussel zijn niet het resultaat van een gericht aankoopbeleid. De meeste kunstwerken zijn afkomstig uit schenkingen en legaten van particulieren aan de bijstandsinstellingen. Dit bijzondere ontstaan verleent de collectie een sterke symbolische betekenis.

​

De collectie, waarvan het oudste kunstwerk dateert van de 14de eeuw is zeer gevarieerd. Ze omvat schilderijen, prenten, beeldhouwwerk, zilverwerk, keramiek, meubels en textiel, maar ook een verzameling munten en penningen. Daarnaast bevat ze tal van  voorwerpen die getuigen van het dagelijks leven en van de geschiedenis van de geneeskunde.

​

De kern van de huidige verzamelingen van het OCMW van Brussel bestaat uit het patrimonium van stichtingen en liefdadigheidsinstellingen uit het Ancien Regime. Vooral het Sint-Jans gasthuis, de Sint-Pietersleprozerij en het Begijnhof brachten doorheen de eeuwen een uitzonderlijk kunstpatrimonium samen. Een mooi voorbeeld hiervan is het polyptiek Het Leven en de Dood van de Heilige Maagd, dat door twee begijnen werd besteld bij de schilder Barend Van Orley.